هر وقت قرآن را باز مي­كنم همواره از گفتگوي ابراهيم و خداوند كه در اوايل قرآن آمده به هيجان مي­آيم: « و ياد كن آنگاه كه ابراهيم گفت: «پروردگارا به من نشان ده چگونه مردگان را زنده مي­كني؟ » فرمود: «مگر ايمان نياورده­اي؟» گفت: «چرا، تا دلم آرامش يابد.». فرمود: «پس چهار پرنده برگير و آنها را پيش خود ريز ريز گردان سپس بر هر كوهي پارة از آنها را قرار ده؛ آنگاه آنها را فراخوان، شتابان به­سوي تو مي­آيند، و بدان كه خداوند توانا و حكيم است» (سوره بقره، آيه ۲۶۰)؛ در آيات ديگر ابراهيم در ايمان خصوصي و دعوت عمومي­اش فردي ثابت قدم توصيف شده است تا جايي كه خليل الله لقب گرفت است.

من متعجبم كه چرا قرآن حتي بصورت تلويحي به اين امكان اشاره مي­كند كه اين پيامبر بزرگ در مورد قدرت خدا شك و ترديدهايي به دل راه دهد؟ آيا به اين دليل نيست كه قرآن از طريق اين گفتگو اعلام مي­كند كه شك و پرسشگري آزاد و بي­پرده جنبه­هاي آزادي ايمان هستند و نتيجة اين شك عين قدرت خدا، آيا بمعني پذيرش تكثر و تنوع افكار و انديشه و رد تعصب و مطلق­گرايي انديشه از سوي قرآن  نيست؟ به­عبارت ديگر پذيرش «تساهل و تسامح در اسلام» ؛

وقتي كه خداوند به قلب مضطرب پيامبر چنين محبت­آميز و دلسوزانه پاسخ مي­دهد، آيا احتمال اينكه او ترديدهاي انسان عادي را درك كند بسيار بيشتر نيست؟ و اگر ترديدهاي ما براي خداوند قابل درك است، پس آيا وظيفة‌ ما انسانها نيست كه نسبت به ترديدهاي همنوعان خود نرمش نشان داده و آنها را بپذيريم؟

با اين پذيرش تنوع و تساهل توسط قرآن، چرا اسلام امروزه به مكتب و ايدئولوژي محافظه كارانه و انحصارطلب تبديل شده است؟ اين ميراث نامبارك انحصارطلبي چگونه در بطن اسلام وارد شده است؟ بعبارت ديگر چرا گروههاي بنيادگرا نظير طالبان و القاعده به چنان برداشتي از اسلام ميرسند كه همة انسانها و زحمات تاريخي شان (تمدن) را با توسل به متن مقدس (قرآن) نابود مي­كنند؟

در پاسخ بايد گفت كه قرآن و هر متن ديگري توسط خواننده­اش سخن مي­گويد كه تفسير نام دارد. توانايي انسانها براي تفسير متون هم رحمت است و هم مسئوليت. رحمت است چون به ما در انطباق متون با مقتضيات متغير انعطاف پذيري مي­دهد. مسئوليت است چون خواننده بايد در قبال ارزش­هاي هنجاري كه بر متن بار مي­كند، پذيراي مسئوليت باشد.

اگر خواننده با «تعهد اخلاقي» با متن وارد گفتگو شود، متن بلحاظ اخلاقي خواننده را غنا خواهد بخشيد البته در صورتي كه خواننده بلحاظ اخلاقي متن را غنا بخشد. در نتيجه الهياتي اخلاقي، انسان محور، فضيلت­مدار و بشردوستانه شكل ميگيرد. اما اگر خواننده به دور از «تعهدات اخلاقي» با متن وارد گفتگو شود،‌الهياتي نامتساهل، كينه­توز، خودمحور و مستبدانه شكل خواهد گرفت.

سئوالي كه مطرح مي­شود اينست كه «تعهد اخلاقي» يعني­چه؟ چه كسي معيارهاي اخلاقي را تعيين مي­كند؟

قرآن تعهد اخلاقي را تكاليف اخلاقي عمومي نظير عدالت، شفقت، مهرباني، نيكي، نوعدوستي و... ميداند لكن به­طور واضح هيچ­يك از اين واژه­ها را تعريف ننموده است اما حد خاص از صداقت اخلاقي را از طرف خواننده مفروض گرفته است. مثلاً قرآن مسلمانان را به مهرباني امر مي­كند؛ معادل مهرباني احسان است كه به­صورت لغوي بمعناي زيبا نمودن و بهتر ساختن است اما زيبا نمودن و بهتر ساختن مطلق نبوده و در بستر يك ادراك و روية اجتماعي مشخصي ميتواند معنا داشته باشد.

ادراك و رويه جامه شناختي بارور كنندة «تعهدات اخلاقي» است. در نتيجه تئوريسين­هاي گروه­هاي بنيادگرا در لايه­هاي اجتماعيي رشد مي­كنند كه همواره از فقر فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و... رنج مي­برند.

شكاف­هاي بزرگ قومي - مذهبي؛ با فقر شديد فرهنگي ملاعمر را بازتوليد مي­كند؛ اخلاق شكل گرفته در اين شكاف اجتماعي وي را فردي غيرمتعهد، نامسئول، نامتساهل و مطلق­انديش بار مي­آورد.

در نتيجه اسلام طالبانيسم و القاعده بروز و نتيجة ايده­ها و تعصبات قبيلة است نه اسلام راستين. ما براي از بين بردن خشونت به جاي ترويج آموزش همگاني و ارتقاء فرهنگ انسان محور، اسلام را مي­كوبيم. اين امر سبب مخفي ماندن چهرة واقعي خشونت كه در بطن تعصبات قبيلة نهفته، ميشود. لذا اسلام امري منفي جلوه گر شده اما خشونت همچنان تداوم دارد چون منبع واقعي آن هيچگاه شناسايي نميشود.

فرازهايي از قرآن كريم:

«اي مردم ما شما را ز مرد و زني آفريديم و شما را قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايي متقابل حاصل كنيد. در حقيقت ارجمندترين شما پرهيزگارترين شماست» (سوره حجرات، آيه ۱۳)

«قطعاً اگر پروردگار تو مي­خواست، همه مردم را امت واحدي قرار ميداد در حالي كه پيوسته در اختلافند... و براي همين آنان را آفريده اند»

توصيه امام علي به فرماندارش مالك: اي مالك! مبادا به مردم ظلم رواداري. چون آنها از دو وضعيت بيرون نيستند؛ يا مسلمان­اند و هم كيش تو يا انسان­اند و همنوع تو .